Стереотиптер ойлауымыз бен мінез құлқымызға қалай әсер етеді

Стереотиптер бізбен күн сайын бірге жүреді және әлем туралы түсінікті бала кезден бастап қалыптастыра бастайды. Көбіне балаға белгілі бір нормалар себептері түсіндірілмей жай ғана солай қабылданғандықтан үйретіледі. Бұл ұстанымдар біртіндеп дүниетанымның бір бөлігіне айналып өзінен өзі түсінікті нәрсе ретінде қабылданады.

Стереотиптер адамдар туралы олардың мінез құлқы мамандығы сырт келбеті жасы немесе шығу тегі жөніндегі тұрақты түсініктерді білдіреді. Олар қоғамда қалыптасады ұрпақтан ұрпаққа беріледі және өміршеңдігімен ерекшеленеді. Сондықтан оларды өзгерту қиын. Мұндай қалыптар шындықты қабылдауды жеңілдетеді бірақ оны толық көрсетпейді және нақты адамның жеке ерекшеліктерін сирек ескереді.

Стереотиптердің жағымсыз жағы олардың ойлауды шектеуі мен дамуды тежейтінінде көрінеді. Адамның қабілеті немесе қасиеттері сыртқы белгілеріне жасына немесе шығу тегіне қарап алдын ала бағаланса алалаушылық пен әділетсіздік пайда болады. Адамзат тарихында стереотиптер кемсітушілікке қудалауға және әлеуметтік қақтығыстарға жиі себеп болған. Тіпті жағымды деп саналатын стереотиптердің өзі артық сенімге негізсіз үмітке немесе қате қорытындыларға әкелсе қауіпті болуы мүмкін.

Сонымен қатар стереотиптердің пайдалы қыры да бар. Олар күнделікті өмірде бағдар алуға және шешім қабылдауды жеңілдетуге көмектеседі. Қалыптасқан мінез құлық үлгілерінің арқасында адам тұрмыстық ережелерді әр жолы қайта ойлап табуға мәжбүр болмайды. Мысалы біз гигиенаны автоматты түрде сақтаймыз тағамды белгілі бір тәсілмен дайындаймыз тәртіпті ұстаймыз немесе күн тәртібін ұстанамыз. Балалар үшін ұйқы режимі таза ауада серуендеу үлкендерді құрметтеу өзгеге қамқор болу және жағдайға сай өзін ұстау сияқты ұстанымдар аса маңызды.

Стереотиптердің бір бөлігі биологиялық негізге ие және тірі қалумен байланысты. Қауіпті жануарлардан оттан немесе қайнаған судан инстинктивті түрде сақтану жарақаттан аулақ болуға және өмірді сақтауға көмектеседі. Мұндай жағдайда шаблонды ойлау қорғаныш қызметін атқарып шынымен де пайдалы болады.

Адамның басты міндеті стереотиптерден толық бас тарту емес оларға саналы түрде қарауды үйрену. Әлемде бағдар табуға және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге көмектесетін ұстанымдарды ойлауды шектеп дамуға кедергі келтіретін әрі қоғамға зиян тигізетін қалыптардан ажырата білу маңызды. Сыни ойлау және әр шаблонның артынан тірі адамды көре білу қабілеті ыңғайлылық пен таңдау еркіндігі арасындағы тепе теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.