Мінездің қалыптасуына не әсер етеді?

Тұлға зерттеушілері Фрейд пен Юнгтен бастап Лосский мен Лесгафтқа дейін баланың мінезін не қалыптастыратынын ұзақ уақыт бойы түсінуге тырысты. Әртүрлі көзқарастарға қарамастан, мамандардың көпшілігі бір пікірге келеді: тұлғаның негізін тұқымқуалаушылық ерекшеліктер, темперамент және баланың өсіп жатқан ортасы құрайды. Ал осы негіздің үстіне тәрбие, әдеттер, күн тәртібі, қызығушылықтар мен өмір салты қосылады.

Бүгінде біз мінез «тұқыммен беріледі» деп ойлауға дағдыланғанбыз. Алайда қазіргі генетикалық зерттеулер мінездің тікелей тұқым қуаламайтынын көрсетеді. Ген деңгейінде тек белгілі бір бейімділіктер ғана беріледі: эмоциялық сезімталдық, қарым қатынасқа ашықтық, ашуланғыштық, кейбір әрекеттерге қызығушылық. Бұл қасиеттердің көрінуі немесе көрінбеуі баланың қандай жағдайда өсіп жетілуіне толықтай байланысты. Генетика тәрбие мен ортасыз өздігінен жұмыс істемейді. Ата ананың дұрыс ұстанымы жағымсыз қасиеттерді жұмсартып, керісінше баланың мықты жақтарын айқындай алады. Сондықтан тек тұқымқуалаушылыққа сүйену жеткіліксіз, орта мен тәрбиенің ықпалы көбіне шешуші рөл атқарады.

Мінездің қалыптасуында ойынның рөлі ерекше. Бала үшін ойын — әлемді танудың табиғи жолы. Ойын арқылы ол келісуді, жеңілуді, жеңуді, ережелерді сақтауды, құрдастарымен қарым қатынас орнатуды үйренеді. Баланың ойындағы мінез құлқы — жетекші болуға ұмтыла ма, әлде орындаушы болуды қалайды ма, ережелерді тез меңгере ме, сәтсіздікті қалай қабылдайды — мұның бәрі оның қалыптасып келе жатқан мінезі туралы көп нәрсе айтады. Ойын түрлері де, ондағы мінез үлгілері де біртіндеп өмірлік дағдыларды қалыптастырады.

Тәрбие де тұлғаға әсер етеді, бірақ оның дұрыс рөлін түсіну маңызды. Тәрбие баланың даралығын жоюға емес, оны ашуға бағытталуы тиіс. Оның мақсаты — дамуға қолайлы жағдай жасау, эмоцияларын білдіруге, қарым қатынас құруға, өзін және өзгелерді түсінуге үйрету. Егер өсу барысында жағымсыз қасиеттер байқалса, оларды жұмсақ түрде түзетуге болады: ренжігіштікті — достықты дамыту арқылы, ашушаңдықты — босаңсу тәсілдерімен, жауапсыздықты — жомарттық пен жауапкершілікке үйрету арқылы. Мұның бәрі қысыммен емес, нәзік көзқараспен жүзеге асуы қажет.

Адамгершілік тәрбиені бөлек атап өткен жөн. Балалар құндылықтарды сөзден емес, ересектердің іс әрекетінен сіңіреді. Егер ата аналар бір нәрсені айтып, өздері басқаша әрекет етсе, бала үшін шешуші фактор — сол әрекеттер болады. Сондықтан әділдік, құрмет, адалдық немесе мейірімділік туралы әңгімелер міндетті түрде жеке үлгімен бекітілуі керек. Бұл — дұрыс көзқарастың қалыптасуына апаратын ең сенімді жол.

Кейде мінез бен темпераментті шатастырып жатады, бірақ бұл екеуі бөлек ұғымдар. Темперамент — жүйке жүйесінің туа біткен ерекшеліктері: реакция жылдамдығы, эмоцияның қарқындылығы, белсенділікке немесе сабырлылыққа бейімділік. Ол мінез қалыптасатын негізді құрайды, ал мінез орта, тәрбие және жеке тәжірибе арқылы біртіндеп дамиды. Яғни физиология мінезге тікелей емес, темперамент арқылы әсер етеді.

Мінездің қашан қалыптасатынын түсіну де осы үдерістерге байланысты. Темперамент толық қалыптаспайынша, мінез де икемді күйде болады. Негізгі қасиеттер ерте байқалғанымен, тұлғаның түпкілікті қалыптасуы ұзақ жылдарға созылады. Шын мәнінде, ол жасөспірімдік және жастық шаққа дейін жалғасады, осы кезеңде бала өз қалауын, құндылықтарын және мүмкіндіктерін саналы түрде түсіне бастайды.