Көмектесетін және жаралайтын күтілімдер

Күтілімдер адамның өмірінде маңызды орын алады және оның өзін, өзгелерді әрі айналасында болып жатқан жағдайларды қалай қабылдайтынына қатты әсер етеді. Негізінде, бұл біздің оқиғалар қалай өрбуі керек, адамдар қалай әрекет етуі тиіс және біз қандай нәтижелерге жетуіміз керек деген ішкі түсініктеріміз. Күтілімдер саналы да, жасырын да болуы мүмкін; олар өткен тәжірибенің, сенімдердің, мәдени нормалардың және жеке қажеттіліктердің ықпалымен қалыптасады.

Адам өзгелерге қатысты күтілімдер құра алады, белгілі бір мінез-құлықты, қолдауды немесе қатысуды күтеді. Сонымен қатар ол өзіне де көптеген талап қояды, мінсіз әрекеттерді немесе тұрақты жетістіктерді күтеді. Бұған болашаққа қатысты күтілімдер де жатады, адам ойында өмірі қалай «қалыптасуы тиіс» екенінің суретін сызады.

Бұл түсініктер шынайылықпен бетпе-бет келгенде қиындықтар туындайды. Егер күтілімдер тым жоғары немесе өмірден алшақ болса, қанағаттанбау дерлік сөзсіз. Сәйкессіздік қатты көңіл қалуға, алданғандай сезінуге, фрустрацияға, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне және ішкі кернеуге әкелуі мүмкін. Әсіресе жақын адамдардың белгілі бір әрекетін күтумен байланысты жағдайлар ауыр өтеді, себебі олар үмітті ақтамаған кезде ауыр сезімдер пайда болады.

Адам үнемі өзгенің күтілімдеріне сай өмір сүргенде де жағдай күрделене түседі. Мұндайда ол өз қалауларымен байланысын жоғалтып, сыртқы талаптардың қысымымен өмір сүреді. Бұл созылмалы күйзеліске және адамның өз өмірін емес, біреудің өмірін сүріп жатқандай сезімге жеткізуі мүмкін.

Дегенмен күтілімдердің оң қыры да бар. Олар жоспар құруға көмектеседі, дамуға ынталандырады және өмірде белгілі бір тәртіп сезімін қалыптастырады. Болашақ туралы нақты түсініктер табысқа ұмтылысты қолдай алады, бірақ бұл тек олар шынайылықпен үйлескенде ғана тиімді.

Күтілімдер пайдалы болуы үшін, оларды басқаруды үйрену маңызды. Бұл икемділікті дамыту, яғни оқиғалар ойлағандай емес, басқаша өрбуі мүмкін екенін қабылдау деген сөз. Шынайы көзқарас талаптарды жағдайлармен және өз ресурстарымен сәйкестендіруге көмектеседі. Ашық диалог та үлкен рөл атқарады: адамдар өз күтілімдері туралы адал сөйлескенде, түсінбеушілік қаупі азаяды.

Өзін-өзі бағалаумен жұмыс істеу де өзіне қойылатын шамадан тыс талаптарды түзетуге көмектеседі. Өз шектеулерін қабылдау ішкі қысымды төмендетеді, ал нақты мүмкіндіктерін түсіну нәтижені байыппен бағалауға мүмкіндік береді.