Өзгеріп жатқан әлемде мақал мәтелдердің әлі де маңызы бар

Мақал мәтелдер көбіне ескіргендей естіледі, соған қарамастан олар күнделікті тілде әлі де жиі қолданылады. Себебі тіл тек қарым қатынас құралы емес, ол адамдардың әлемді қалай қабылдайтынын қалыптастыратын тәсіл. Қоғамдық құндылықтар өзгерген сайын көптеген дәстүрлі тіркестер қайта қаралады, әсіресе патриархатқа, теңсіздікке немесе шеттетушілікке негізделгендері. Дегенмен мақал мәтелдер мағынасы қазіргі нормаларға сәйкес келмесе де, тірі тілдің бір бөлігі болып қала береді.

Қазіргі мәдениетте тіл саяси кеңістікке айналды. Сөздер олардың этикалық әсері тұрғысынан бағаланады, бұрын бейтарап көрінген тіркестер бүгінде жасырын агрессия үшін сыналады. Мақал мәтелдер де осы талқылауға кіреді, өйткені олар ауылдық, патриархал қоғамда қалыптасып, әйелдерге, ұлттарға немесе әлеуметтік рөлдерге қатысты ескірген көзқарастарды жиі қамтиды. Сондықтан көптеген адамдар оларды даналық емес, керісінше алалаушылықтың көзі ретінде қабылдайды.

Алайда мақал мәтел жай ғана моральдық ереже емес. Тіл мамандары оның басты қызметі үйрету емес, белгілі бір жағдайды модельдеу екенін айтады. Мақал таныс өмірлік көріністі тез әрі бейнелі түрде сипаттауға көмектеседі. Ол тәжірибені қысқа формаға сыйғызады, сол арқылы қарым қатынаста күш пен уақытты үнемдейді. Сондықтан мақал мәтелдер нақты нұсқаудан гөрі метафораға, ырғаққа және бейнелілікке сүйенеді.

Мақал мәтелдердің тағы бір маңызды қасиеті көпмағыналылығы. Бір мақал әртүрлі жағдайда әрқалай түсіндірілуі мүмкін, бәрі контекст пен адамның эмоциялық күйіне байланысты. Тіпті бір біріне қарама қарсы мақалдар да бар, бұл олардың абсолют шындықты ұсынбайтынын көрсетеді. Керісінше, олар күнделікті логиканы және практикалық ойлауды бейнелейді, адамға өз жағдайына сай мағынаны таңдауға мүмкіндік береді.

Мақал мәтелдер психологиялық қызмет те атқарады, олар жұбатады, ынталандырады немесе сәтсіздікпен күресуге көмектеседі. Ырғақ пен бейнелілік оларды эмоциялық тұрғыдан күшті етеді, кейде олар ақыл кеңестен гөрі ауызша тірек сияқты әсер етеді. Сондықтан мақалдар тек әңгімеде емес, ішкі диалогта да жиі қолданылады.

Бүгінгі таңда мақал мәтелдер өзгермейтін ақиқат емес, олар икемді мәдени құралдар. Оларды мәңгілік даналық ретінде қабылдаудың қажеті жоқ, бірақ толықтай жоққа шығарудың да жөні жоқ. Моральдық үкімнен босатылғанда мақал мәтелдер ұжымдық тәжірибенің, эмоциялық өрнектің және көптүрлі көзқарастың дауысы ретінде ашылады. Олардың құндылығы қатаң шындықта емес, адамдарға ойлануға, сезінуге және өмірді түсіндіруге көмектесуінде.