Қазақ қонақжайлығы мәдени құндылық ретінде

Қазақстанда қонақжайлық әрқашан жай ғана сыпайылықтан жоғары тұрған, ол көшпелі өмір салты мен адамаралық байланысқа деген құрметтен қалыптасқан терең мәдени қағида болып саналады. Қонақтар шақырумен келсе де, кездейсоқ жолы түссе де, әрдайым үлкен құрметпен қарсы алынған. Бұрынғы замандарда қонақты дұрыс қарсы алмаған үй иесі қоғам алдында сынға ұшырауы да мүмкін болған, бұл құндылықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Қонақтың келуі жылы қарсы алумен және дереу қамқорлық көрсетумен басталған. Қонақтар үйдің ең құрметті орнына отырғызылған, өткен кезде бұл киіздің ортасы мен ең төргі бөлігі болған. Одан кейін қымыз, әртүрлі дәмдер және ет тағамдары ұсынылған. Жомарттық үй иесінің абыройы мен адамгершілік болмысының айғағы ретінде қабылданған.

Кей жағдайларда қонақжайлық тек ас пен жайлылықпен шектелмей, мәні терең сыйлықтар арқылы да көрсетілген. Қадірлі қонақтарға дәстүрлі киім немесе басқа да бағалы заттар тарту етілген. Мұндай ишаралар құрметті, ризашылықты және әлеуметтік байланыстың маңызын білдірген. Қонақжайлықтың түрі көбіне қонақтың жасына, әлеуметтік мәртебесіне және келу мақсатына байланысты болған.

Құрметтің ең жоғары көріністерінің бірі салтанатты киіммен бірге ат сыйлау дәстүрі саналған, бұл ерекше сенім мен жоғары дәрежедегі сыйды білдірген. Тағы бір маңызды дәстүр қонақ жолға шығар алдында бата беру болған, әсіресе ұзақ сапарға аттанғанда. Мұндай баталар әдетте поэтикалық тілмен айтылып, амандық пен береке тілеуді қамтыған.

Үлкендерге әрдайым ерекше көңіл бөлінген. Қарт қонақтар үшін арнайы тағамдар дайындалып, бұл қамқорлық пен құрметтің белгісі ретінде көрсетілген. Сондай ақ бірнеше бағалы сыйлықтар тарту ету дәстүрлері де болған, олар байлықты, жомарттықты және қонақтың қауым ішіндегі маңызын білдірген.

Қонақжайлық тек жолаушыларға ғана емес, қонысқа жаңадан келген адамдарға да көрсетілген. Отбасылар ауылға көшіп келгенде көршілер оларды қарсы алу үшін жиын ұйымдастырып, жаңа ортаға тез бейімделуіне көмектескен. Бұл дәстүр бірлікті нығайтып, ешкімнің өзін жалғыз сезінбеуін қамтамасыз еткен.

Қонақтардың өздері де алғыс білдіруге міндетті болған. Олар көбіне ән айту немесе өлең оқу арқылы ризашылықтарын көрсеткен, бұл материалдық сыйлықтан кем емес мәні бар тарту ретінде қабылданған. Тойларда, құдалық рәсімдерде және басқа да мерекелерде қонақтарға тәттілер мен тиын шашу сияқты қуанышты дәстүрлер кең тараған.

Жалпы алғанда қазақ қонақжайлығы құрметке, жомарттыққа және ортақ жауапкершілікке негізделген дүниетанымды бейнелейді. Ол адамға деген жылылықты, әлеуметтік үйлесімділікті және қонақты жақсы қарсы алу тек бір үйдің емес, бүкіл қауымның абыройы деген сенімді айқын көрсетеді.