Интуиция деген не және оны қалай дамытуға болады

Адамдар жиі «ішім сезеді» немесе «жүрегім айтып тұр» деген сөздерді қолданып, интуитивті пайымдауларға жүгінеді. Мұндай сәттер кенеттен пайда болғандай көрінеді, алайда олар маңызды сұрақ тудырады: интуиция шынымен бар ма және ол қайдан пайда болады. Бүгінде интуиция саналы талдаусыз қорытынды жасау қабілеті ретінде түсіндіріледі, ол ішкі сезімдер мен жинақталған тәжірибеге сүйенеді.

Ежелгі замандарда интуиция руханият пен философия арқылы түсіндірілген. Ойшылдар оны тек ерекше сана күйінде қолжетімді болатын құдайлық танымның бір түрі деп санаған. Платон интуицияны идеялар әлеміне тікелей қол жеткізу ретінде қарастырса, кейінгі діни философтар оны рухани аянмен байланыстырған. Ғасырлар бойы интуиция ақыл ойдың емес, тылсым құбылыс ретінде қабылданып келді.

Уақыт өте келе бұл көзқарас өзгерді. XVII ғасырдан бастап философтар интуицияны ойлаудың бір түрі ретінде сипаттай бастады. Қазіргі психологияда интуиция сиқырлы құбылыс деп саналмайды. Көптеген ғалымдар оны бейсаналы интеллект ретінде түсіндіреді. Ми үнемі сансыз ақпаратты өңдеп, саналы деңгейге жетпейтін заңдылықтарды байқайды. Шешім кенеттен туғандай көрінсе де, ол көбіне осы жасырын ақыл ой жұмысының нәтижесі болады.

Кейбір зерттеушілер интуицияның бірнеше түрін ажыратады. Кәсіби интуиция тәжірибе мен ұзақ практиканың нәтижесінде қалыптасады. Шығармашылық интуиция жаңа әрі ерекше идеяларды тудыруға көмектеседі. Әлеуметтік интуиция адамдардың эмоциясы мен қарым қатынасын сезінуге мүмкіндік берсе, уақыттық интуиция әрекет етуге ең қолайлы сәтті сезуге жәрдемдеседі. Әр түрін дамытуға болады және әрқайсысының өз шектеулері бар.

Интуицияны инсайтпен шатастырмау маңызды. Интуиция — өткен тәжірибеге негізделген сезім, ол тез болжам жасауға итермелейді. Ал инсайт — ұзақ ойлану немесе түсінбеушіліктен кейін пайда болатын кенет түсінік. Бірі бейсаналы пайымдау болса, екіншісі саналы ойлаудағы серпіліс болып табылады.

Интуицияның бірнеше негізгі ерекшелігі бар. Оны толық бақылау немесе күштеп шақыру мүмкін емес, ол кейде нақты есімізде қалмаған тәжірибелерге сүйенеді және адамды әрекетке итермелейді. Қазіргі ғылым интуицияны сезімдік білім ретінде сипаттайды, яғни адам санасының бұрынғы әсерлер мен эмоцияларды пайдаланып шешім қабылдау қабілеті. Ол логикаға қарсы емес, керісінше оны толықтыратын үдеріс ретінде қарастырылады.

Әйелдерде интуиция ерлерге қарағанда күштірек деген пікір де кең таралған. Зерттеулер бұл айырмашылықтың көбіне мәдени сипатта екенін көрсетеді. Әйелдерді эмоцияға мұқият болуға жиі үйретсе, ер адамдарды логикаға сүйенуге бағыттайды. Алайда ғылыми деректер тұрақты гендерлік артықшылықты дәлелдемейді. Ерлер де, әйелдер де бұл қабілетті қаншалықты жиі және саналы қолданатынына байланысты бірдей интуитивті бола алады.

Тылсым интуиция туралы пікірлер ғылыммен расталмаған. Экстрасенсорлық қабылдау бар деген сенімдер ұзақ уақыт бойы болғанымен, оның бар екенін дәлелдейтін сенімді дерек жоқ. Болжаумен байланысты көптеген тәжірибелерді қалыпты интуиция, түсіндіру және зейін қою арқылы түсіндіруге болады. Осы тұрғыда интуиция құпиялы сезілгенімен, ол табиғи психикалық қызмет болып қала береді.

Интуицияны жаттықтыру арқылы күшейтуге болады. Дене сезімдеріне назар аудару бейсаналы сигналдарды тануға көмектеседі. Медитация мен тыныс алу жаттығулары ойдағы шуды бәсеңдетіп, интуитивті сезімдерді айқынырақ байқауға мүмкіндік береді. Табиғатта өткізілген уақыт та ақпараттық жүктемені азайтып, бұл үдерісті қолдайды. Зерттеулер дамыған сайын жаңа әдістер пайда болуы мүмкін, бірақ қазірдің өзінде интуицияны саналы бақылау мен ой елегінен өткізу арқылы дамытуға болады.

Қорытындылай келе, интуиция сиқыр емес. Ол тәжірибе, эмоция және қабылдау арқылы қалыптасқан нәзік білім түрі. Оны түсініп, сеніммен қолдануды үйрену адамдарға жылдам әрі теңгерімді шешім қабылдауға, сонымен бірге өз ішкі әлемімен байланыста болуға көмектеседі.