Үш жаста бала неге сөйлемеуі мүмкін және маман көмегі қашан қажет

Қазіргі кезде бала үш жасқа толса да, әлі дұрыс сөйлемейтін жағдайлар жиі кездеседі. Статистика бойынша Қазақстанда әрбір төртінші бала сөйлеу дамуының қиындықтарына тап болады, ал ата аналар көбіне күту керек пе әлде шұғыл түрде маманға жүгіну қажет пе екенін түсінбей жатады.

Сөйлеудің алғашқы кезеңдері өте ерте басталады. Шамамен бес айлығында сәби гуілдеп, былдырлап, тілін және ернін қимылдатып, сөйлеу аппаратының мүмкіндіктерін байқай бастайды. Бір жасқа қарай әдетте алғашқы қарапайым сөздер пайда болады. Егер он бес айға келгенде бала мүлде ештеңе айтпаса, оны дәрігерге көрсетіп, есту қабілетін тексеру маңызды. Бір жастан үш жасқа дейін автономды сөйлеу қалыптасады, бұл кезде бала ересектерге еліктеп, сөздерді қатты бұрмалап айтады. Үш төрт жасқа келгенде сөйлеу айналасындағыларға түсінікті болып, сөздік қоры белсенді түрде артуы тиіс.

Даму бұзылыстарының болуы мүмкін екенін көрсететін белгілер бар. Оларға үш төрт айға дейін гуілдеудің болмауы, алты тоғыз айда дыбыстарға немесе өз атына реакцияның жоқтығы, бір жасқа дейін қарапайым сөздердің пайда болмауы және бір жарым жастан кейін сөздік қорының өте аз болуы жатады.

Мамандар қазіргі балалардың шынымен де кеш сөйлей бастағанын атап өтеді. Бұрын сөйлеудің басталуы бір бір жарым жас нормасы саналса, қазір ол жиі екі екі жарым жасқа ығысады. Сондықтан логопедтерге жүгіну саны айтарлықтай артқан.

Сөйлеудің кешігуінің себептері әртүрлі болуы мүмкін. Оларға физиологиялық ерекшеліктер, жүктілік кезіндегі асқынулар, тұқым қуалаушылық факторлар, ата аналардың эмоционалдық алыстығы, отбасындағы екі тілде сөйлеу жатады. Логопедтер сондай ақ сенсорлық ашығу туралы айтады, яғни балада қозғалыс, тактильді сезім және белсенді ойындар жеткіліксіз болғанда. Ұсақ моторика мидың сөйлеу орталықтарымен тығыз байланысты, сондықтан саусақ ойындары, түймелер, баулар, жапсыру және сурет салу сөйлеудің басталуына айтарлықтай көмектесуі мүмкін.

Мультфильмдер баланың сөйлеуіне көмектеседі деген кең таралған пікір қате. Сөйлеуді үйрену үшін бала ересектің аузы қалай қозғалатынын көруі және ерін мен тіл қимылына еліктеуі керек. Мультфильмдер тек үлкенірек жаста пайдалы болуы мүмкін. Төрт жасқа дейін басты рөлді тірі қарым қатынас, бірлескен ойындар, әрекет және ата аналармен диалог атқарады.

Сөйлеуді дамыту үшін интонация, ым ишара, күлімсіреу, көзбен байланыс және болып жатқанның бәрін үнемі сөзбен түсіндіріп отыру маңызды. Мұның бәрі сөздердің пайда болуына негіз болады. Ата аналар баламен жиі сөйлесіп, оны еліктеуге жұмсақ түрде ынталандыруы керек. Егер үй жағдайындағы әрекеттер нәтиже бермесе, логопедке жүгініп, жүйелі түрде жұмыс істеу дұрыс, себебі сабақтар тұрақтылықты талап етеді.

Мәселені елемеуге болмайды. Сөйлеудің болмауы ойлаудың дамуын тежейді, мінез құлыққа әсер етеді және құрдастарымен қарым қатынасты қиындатады. Кейін бұл мектепте жазу, оқу және зейінді шоғырландыруда қиындықтарға әкелуі мүмкін. Бала неғұрлым ерте көмек алса, дамуды түзету соғұрлым жеңіл болып, ауыр салдардың алдын алуға болады.