Жасөспірімдік кезең

Жасөспірімдік кезең адам өміріндегі ең күрделі әрі маңызды сатылардың бірі болып саналады. Бұл балалық шақтың ережелері енді жұмыс істемей, ал ересектік өмір әлі толық басталмаған өтпелі уақыт. Көптеген мәдениеттерде бұл кезең туғанмен немесе үйленумен тең маңызды шекара ретінде қабылданғаны бекер емес. Қазіргі жасөспірімдер де ішкі өзгерістерді бастан кешіреді, тек олар мұны өте жылдам өзгеріп жатқан әлем жағдайында өткізуде.

Жасөспірімдік кезеңнің басты ерекшелігі – тұлғаның қарқынды қайта құрылуы. Қызығушылықтар, құндылықтар, мінез бен эмоциялық реакциялар өзгереді. Бала біртіндеп тәуелді күйден шығып, өзін дербес адам ретінде сезіне бастайды. Дәл осы уақытта мінездің тұрақты қырлары мен мінез-құлық үлгілері қалыптасады, ал олар кейін ересек өмірге бірге өтеді. Сондықтан отбасындағы ахуал мен ата-анамен қарым-қатынас шешуші рөл атқарады.

Жасөспірімнің темпераменті оның іс-әрекетке қызығушылығына қарай әртүрлі көрінеді. Бір жағдайда ол белсенді әрі ынталы болса, екінші жағдайда баяу және бейжай болуы мүмкін. Сонымен қатар бұрынғы құндылықтарды қайта бағалау жүреді: кеше ғана маңызды болған нәрселер мәнін жоғалтып, жаңа қызығушылықтар, әуестіктер мен кумирлер пайда болады. Өзгелерге ұқсамауға ұмтылу, ерекшеленіп, өз «Менін» көрсету талпынысы күшейе түседі.

Сырт көзге жасөспірімдік дағдарыс тұйықтық, дөрекілік, қарсылық, дауласуға және ережелерді бұзуға бейімділік арқылы көрінуі мүмкін. Бұл кезде жасөспірімнің өзі неге дәл осылай әрекет ететінін жиі түсінбейді. Себепсіз мазасыздық, өзін-өзі бағалаудың күрт өзгеруі, сезімталдық пен қақтығысқа бейімділік пайда болады. Ол өзін ең ақылды, ең әдемі, ең күшті етіп көрсеткісі келеді және идеалға сәйкес келмейтін кез келген сәтті ауыр қабылдайды.

Эмоциялық өзгерістер оқу үлгерімі мен мотивацияға да әсер етеді. Оқу екінші орынға ысырылып, жасөспірімнің назары ішкі әлеміне, қарым-қатынастарға және өзін анықтауға ауысады. Бұл кезеңде жыныстық жетілу ерекше орын алады. Алғашқы сезімдер, симпатиялар мен қиялдар пайда болады, ал мұның бәрі гормоналдық өзгерістермен қатар жүреді. Ересектер үшін бұл кезде әдептілік танытып, жасөспірімнің жеке шекарасын құрметтеу және сенімді сақтау өте маңызды. Сонда ол қолдауды ата-анасынан іздейді.

Физикалық тұрғыдан да жасөспірім тез өзгереді. Өсуі күрт әрі біркелкі емес болады, дене пропорциялары үйреншікті емес сезіледі. Ыңғайсыздық, сырт келбетке көңіл толмаушылық, өзін өзгертуге деген тілек пайда болады. Бұл есейудің қалыпты бөлігі, бірақ жанында не болып жатқанын түсінетін және өзін қабылдауға көмектесетін ересектердің болуы маңызды.

Бұл жаста өзін-өзі бағалау өте тұрақсыз. Жасөспірім бір сәтте өзін ерекше дарынды сезінсе, келесі сәтте толық сенімсіздікке түсуі мүмкін. Кез келген ұсақ-түйек оның өзіне деген көзқарасын өзгертіп, күтпеген әрекеттерге итермелейді. Ескі бағдарлар жұмыс істемей, жаңалары әлі қалыптаспағандықтан, құндылықтарды түсіну оған қиынға соғады.

Ішкі бейберекетсіздік салдарынан жасөспірімдерде оқу қызығушылығының төмендеуі, тәртіптің әлсіреуі, міндеттерді орындауға құлықсыздық жиі байқалады. Сонымен қатар бос уақытты ұйымдастыру қиындап, өткір әсерлерді іздеу басталады. Дәл осы кезеңде алкоголь, төбелес, қауіпті орта секілді асоциалды әдеттерге тәуекел артады. Бұл көбіне мойындалуға және бір ортаға тиесілі болуға деген қажеттілікпен байланысты.

Ең маңызды рөл отбасыға тиесілі. Баланың дамуына отбасының құрамы емес, ондағы атмосфера әсер етеді. Құрмет, назар, бірге өткізілетін уақыт пен қолдау жасөспірім үшін аса қажет. Ол өзін ересектерге маңызды әрі түсінікті сезінуі тиіс. Егер бұл сезім болмаса, сырттай жақсы көрінетін отбасының өзі де үлкен қиындықтарға тап болуы мүмкін.